"Instrukcja bezpieczeństwa pożarowego" wg. nowych przepisów Katarzyna Skowera

"Ochrona Mienia i Informacji" - Październik/listopad nr 7/2011 - Warszawa

Katarzyna Skowera

Instrukcja Bezpieczeństwa Pożarowego według nowych przepisów.

Podstawą funkcjonowania obiektu jest dokument stwierdzający jego bezpieczeństwo pod względem pożarowym.
Tym dokumentem jest Instrukcja Bezpieczeństwa Pożarowego. Przepisem regulującym jej wykonanie jest Rozporządzenie
Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 07 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków,
innych obiektów budowlanych i terenów (Dz. U. Nr 109 poz. 719 z 2010 r.).
Celem opracowania jest ustalenie wymagań przeciwpożarowych w zakresie organizacyjnym, technicznym, porządkowym itp.,
jakie należy uwzględnić w czasie eksploatacji obiektu. Ustawa o ochronie przeciwpożarowej z dn. 24 sierpnia 1991 r.
(DZ. U. 1991, Nr 81, poz. 351, z późn. zm.) definiuje ochronę przeciwpożarową jako kompleks zadań mających na celu
ochronę życia, zdrowia i mienia przed pożarem, klęską żywiołową lub innym miejscowym zagrożeniem, a odpowiedzialność
za realizację obowiązków z zakresu ochrony przeciwpożarowej przejmuje Administrator.

Do wykonania tego dokumentu niezbędna jest charakterystyka obiektu, jego lokalizacja, konstrukcja (stropy, fundamenty,
ściany, dach), przeznaczenie oraz powierzchnia użytkowa i wysokość. To wstęp do analizy budynku pod względem pożarowym.
Na podstawie kategorii zagrożenia ludzi (przeznaczenia) i wysokości budynku zgodnie z § 212.1 Rozporządzenia Ministra
Infrastruktury z dnia 12 marca 2009 r. „W sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich
usytuowanie” (Dz. U. Nr 56, poz. 461 z 2009 r.), ustanawia się odpowiednią klasę odporności pożarowej budynku lub jego
części, podanych w kolejności od najwyższej do najniższej i oznaczonych literami: „A”, „B”, „C”, „D” i „E”. Klasa odporności
pożarowej określa w czasie (w minutach) nośność, szczelność i izolacyjność ogniową budynku, która jest różna w zależności
od rodzaju tej klasy. Wysokości budynku i kategoria zagrożenia określają (również zgodnie z par. 227.1 w/w Rozporządzenia)
dopuszczalną powierzchnię strefy pożarowej. Strefę pożarową stanowi budynek lub jego część oddzielona od innych
budynków elementami oddzielenia przeciwpożarowego. tj. drzwi ognioodporne, ściana z materiałów nierozprzestrzeniających
ognia, itp. Odrębne strefy pożarowe najczęściej mają miejsce w budynkach niskich o dużej powierzchni tj. hipermarkety.
Wstępne wnioski dotyczące budynku narzucają stosowanie odpowiednich urządzeń (instalacji) przeciwpożarowych i gaśnic.
W zależności od rodzaju działalności, przechowywania materiałów wybuchowych oraz możliwości przebywania osób stosuje
się odpowiednie urządzenia służące gaszeniu pożaru w zarodku. Do prowadzenia skutecznej działalności w zapobieganiu
pożarom i ich zwalczaniu niezbędne jest posiadanie wiedzy o procesie spalania, gdyż tylko ona pozwala na wszechstronną
ocenę elementów, jakie składają się na szeroko rozumiane zjawisko pożaru. Ogólnie rzecz biorąc, spalanie się czegokolwiek
jest procesem chemicznym, w czasie którego występuje łączenie się materiału palnego z utleniaczem (najczęściej tlenem),
podczas którego wydziela się światło, ciepło i inne produkty spalania. Aby powstał, a następnie rozwijał się proces spalania
konieczne jest istnienie w odpowiedniej proporcji substancji palnej, utleniacza i źródła zapalenia (bodźca energetycznego).
Wymienione wyżej czynniki stanowią istotę techniki gaszenia pożarów, przy czym podręczny sprzęt gaśniczy spełnia w tej
technice rolę zasadniczą w sytuacjach, kiedy istnieje możliwość ugaszenia pożarów w zarodku, tj. w pierwszej fazie jego
trwania. Funkcja podręcznego sprzętu gaśniczego polega bądź to na działaniu jednostkowym, tj. chłodzeniu materiału
palnego bądź na odcięciu od niego dostępu tlenu, oba mechanizmy gaśnicze mogą wystąpić również jednoczenie.
Do podręcznego sprzętu gaśniczego zaliczane są m.in. gaśnice. Stosowane są w zależności od grupy materiałów
łatwopalnych znajdujących się w obiekcie lub pomieszczeniu. Zaliczamy do nich gaśnice typu:
 A - ciała stałe,
 B- ciecze,
 C- gazy,
 D- metale i
 F – tłuszcze.
Przeglądy techniczne i czynności konserwacyjne gaśnic powinny być przeprowadzone w okresach i w sposób zgodny
z instrukcją ustaloną przez producenta, nie rzadziej jednak niż raz na rok. Przeglądy techniczne i czynności konserwacyjne
powinny prowadzić uprawnione osoby. Ich zadaniem jest przeprowadzenie oględzin oraz sprawdzenie prawidłowości działania
elementów składowych gaśnicy, kontrolowania środka gaśniczego oraz ładunku z gazem wyrzutnikiem lub innego elementu
napędowego. Osoba wykonującą przegląd i czynności konserwacyjne określa, czy gaśnica spełnia wszystkie wymagania,
czyli czy jest w pełni sprawna i może nadal znajdować się w miejscu ,,czuwania” lub czy nadaje się do tzw. naprawy warsztatowej,
czyli do remontu. Konserwator może także stwierdzić, że uszkodzenia gaśnicy są tak duże, że gaśnica nie nadaje się do
naprawy. Usterki stwierdzone podczas konserwacji należy usunąć, a uszkodzone elementy wymienić na takie same, jakie
były na dokumentacji świadectwa CNBOP. Gaśnic starych, niespełniających wymogów Polskich Norm, gaśnic uszkodzonych
oraz gaśnic, które nie przeszły badania UDT, nie powinno się poddawać przeglądom konserwacyjnym, lecz powinny być
wycofywane z użycia (złomowane). Należy zwrócić uwagę, że UDT sprawdza zbiorniki ciśnieniowe i nie jest instytucją,
stwierdzającą czy gaśnica jest zgodna z przepisami czy też nie. Za stwierdzenie czy dana gaśnica jest sprawna i zgodna
z przepisami odpowiada autoryzowany konserwator gaśnicy, posiadający autoryzację producenta. Właściciel obiektu
ponosi prawną odpowiedzialność za sprawne gaśnice i powinien sprawdzić wiarygodność konserwatora
u producenta gaśnic. Innym rodzajem urządzeń przeciwpożarowych stosowanych najczęściej są hydranty, które służą
do gaszenia pożarów w zarodku. Jest to obudowany zespół składający się z zaworu hydrantowego, jednego lub dwóch
odcinków węża pożarniczego i prądownicy. Hydranty mogą być użyte do gaszenia pożaru w zarodku wszędzie tam, gdzie
jako środek gaśniczy można stosować wodę (grupa A). Instalacja ta powinna być poddawana zgodnie z PN-B-02865
próbie ciśnieniowej na maksymalne ciśnienie robocze raz na rok zgodnie z EN 671-1 lub EN 671-2. Oprócz znanych
i najczęściej stosowanych instalacji możemy wyszczególnić instalację tryskaczową, która jest stałym urządzeniem gaśniczym.
Instalacje tryskaczowe dzielimy na mokre i suche. Systemy mokre instalowane są w obiektach, w których nie występują
ujemne temperatury. Wszędzie tam, gdzie możliwe są temperatury ujemne stosuje się instalacje tryskaczowe suche.
W rurociągach instalacji ciśnienie czynnika utrzymywane jest na poziomie wynikającym z obliczeń hydraulicznych.
W normalnych warunkach pracy rurociągi systemu mokrego wypełnione są wodą. W instalacjach suchych rurociągi
od tryskaczy aż do zaworu kontrolno alarmowego wypełnione są sprężonym powietrzem lub azotem. Stałe ciśnienie
w instalacjach utrzymywane jest pompą dobijającą lub sprężarką. W momencie wystąpienia pożaru wydzielające się
ciepło powoduje wzrost temperatury cieczy w ampułkach tryskaczy powyżej temperatury ich otwarcia. Otwierają się
tylko tryskacze znajdujące się bezpośrednio w strefie ognia, co minimalizuje zakres szkód spowodowanych ciśnieniem
wody. Przepływająca przez zawór kontrolno - alarmowy woda uruchamia dzwon alarmowy i wyłączniki ciśnienia, alarmujące
o pożarze i uruchamiające pompę tryskaczową. Woda tłoczona jest do systemu ze zbiornika ciśnieniowego lub przez pompę
tryskaczową zasilaną z niewyczerpywalnego źródła wody. System pracuje do momentu ręcznego odcięcia wody. Często
pracownicy zakładu nie przystępują do gaszenia podstawowym sprzętem gaśniczym. Wynika to z braku umiejętności
jego obsłużenia i w panice przystępują do procesu ewakuacji, powodując w ten sposób rozprzestrzenianie się ognia.
Wówczas jedynym ratunkiem jest wezwanie Straży Pożarnej. Dlatego kolejnym ważnym elementem jest stworzenie warunków
dojazdu do obiektu. Skuteczność działań ratowniczo - gaśniczych warunkowana jest czasem wejścia do akcji jednostek
straży pożarnej. Jest on zależny m. in. możliwościami dojazdu straży do obiektów i urządzeń objętych pożarem. Warunki
dotyczące dróg pożarowych zostały uregulowane w Rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji
w sprawie przeciwpożarowego zaopatrzenia w wodę oraz dróg pożarowych z dnia 24 lipca 2009 r. (Dz. U. Nr 124, poz. 1030).
Wymienione powyżej rozporządzenie określa w jakich przypadkach do obiektu budowlanego należy doprowadzić drogi pożarowe.
Zgodnie z treścią § 12 ust. 2 - droga pożarowa powinna spełniać następujące warunki związane z usytuowaniem względem obiektu:
a) powinna przebiegać wzdłuż dłuższego boku budynku na całej jego długości,
b) jeśli krótszy bok budynku ma więcej niż 60 m, to droga pożarowa powinna znajdować się po obu jego stronach,
c) droga pożarowa powinna być umiejscowiona tak by bliższa jej krawędź była usytuowana w odległości 5-15 m
(dla budynków zaliczonych do kategorii ZL – ZL V) od ściany budynku albo 5-25 m (w przypadku pozostałych obiektów),
d) pomiędzy drogą pożarową a obiektem nie mogą znajdować się żadne stałe elementy zagospodarowania ani drzewa/krzewy
o wysokości powyżej 3 m. Należy więc uważać, że na tym odcinku nie powinny być przewidywane, żadne elementy,
których związanie z gruntem lub parametry (waga, rozmiar) mogłyby utrudnić dostęp do obszaru pomiędzy drogą
pożarową a budynkiem.
Zgodnie z treścią § 12 ust. 9 w/w rozporządzenia, droga pożarowa powinna zapewniać przejazd bez cofania lub powinna być
zakończona placem manewrowym o wymiarach 20 x 20 m, względnie można przewidzieć inne rozwiązania umożliwiające zawrócenie
pojazdu. Niestety realia są inne, często mamy do czynienia z budynkami, które powstały wiele lat wstecz i ich uwarunkowanie terenu
nie stwarza możliwości dostosowania się do obecnych przepisów. Najczęściej droga pożarowa traktowana jest jako parking dla
pracowników zakładu bądź budynku mieszkalnego. Właściwe przygotowanie obiektu ma na celu zapewnienie odpowiednich warunków
do bezpiecznego opuszczenia budynku w przypadku realnego zagrożenia, zarówno pożarowego jak też związanego z innymi
zagrożeniami. Dlatego bardzo ważnym przedsięwzięciem jest przeprowadzanie praktycznego sprawdzenia ewakuacji.
Zgodnie z § 13. Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z czerwca 2010 roku, „właściciel lub zarządca obiektu
przeznaczonego dla ponad 50 osób będących jego stałymi użytkownikami, niezakwalifikowanego do kategorii zagrożenia ludzi ZL IV
(tzn. budynki mieszkalne), powinien co najmniej raz na 2 lata przeprowadzać praktyczne sprawdzenie organizacji oraz warunków
ewakuacji z całego obiektu” .Ponadto „w przypadku obiektów, w których cyklicznie zmienia się jednocześnie grupa powyżej 50
użytkowników, w szczególności: szkół, przedszkoli, praktycznego sprawdzenia organizacji oraz warunków ewakuacji należy
dokonać co najmniej raz na rok, jednak w terminie nie dłuższym niż 3 miesiące od dnia rozpoczęcia korzystania z obiektu przez
nowych użytkowników”. Na ogół codziennie, każdy wykonując swoje czynności nie zwraca uwagi na to, jak szybko i bezpiecznie
opuścić budynek w razie realnego zagrożenia. Większość osób wchodzi i wychodzi z obiektu w tym samym miejscu, tymi samymi
drzwiami, korzysta z tej samej klatki schodowej. Inne, alternatywne drogi i wyjścia ewakuacji nie są brane pod uwagę lub są nie znane.
W przypadku zagrożenia wszyscy użytkownicy budynku powinni wykorzystać wszystkie dostępne drogi ewakuacyjne, aby móc
wydostać się jak najszybciej na zewnątrz. Ćwiczenia przeciwpożarowe dostarczają między innymi okazji zapoznawania się
z rozmieszczeniem i wykorzystaniem alternatywnych wyjść. W przypadku realnego zagrożenia znajomość procedur ewakuacyjnych
oraz alternatywnych dróg ewakuacji zwiększa prawdopodobieństwo sprawnie przeprowadzonej ewakuacji. Celem przeprowadzenia
ćwiczeń jest m. in. wyeliminowanie czynnika chaosu poprzez wyrobienie umiejętności właściwego, spokojnego zachowania się osób.
Bardzo ważne jest wyrobienie odpowiednich reakcji po usłyszeniu sygnału (komunikatu) alarmowego, dotyczącego natychmiastowego
zakończenia pracy, wyłączenia urządzeń i rozpoczęcia ewakuacji wyznaczonymi drogami ewakuacyjnymi do rejonów ewakuacji. Próbne
ewakuacje w szkołach i placówkach oświatowo – wychowawczych sugeruje się przeprowadzać corocznie w I dekadzie, najpóźniej I połowie września. Należy uwzględnić dobro i bezpieczeństwo nowych uczniów, których ilość w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych stanowi 1/3 a w szkołach podstawowych 1/6 stanu osobowego placówki. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 07 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów nakłada obowiązek graficznego naniesienia danych za pomocą znaków taktycznych:
 powierzchni,
 wysokości,
 liczby kondygnacji,
 odległości od obiektów sąsiadujących,
 parametrów pożarowych występujących substancji palnych,
 występującej gęstości obciążenia ogniowego w strefie pożarowej lub w strefach pożarowych,
 kategorii zagrożenia ludzi,
 przewidywanej liczby osób na każdej kondygnacji i w poszczególnych pomieszczeniach,
 lokalizacji pomieszczeń i przestrzeni zewnętrznych zakwalifikowanych jako strefy zagrożenia wybuchem,
 podziału obiektu na strefy pożarowe,
 warunków ewakuacji ze wskazaniem kierunków, wyjść ewakuacyjnych i rejonów zbiórek,
 miejsc usytuowania urządzeń przeciwpożarowych i gaśnic,
 kurków głównych instalacji gazowej,
 składowania materiałów niebezpiecznych pożarowo,
 miejsc usytuowania elementów sterujących urządzeniami przeciwpożarowymi,
 wskazania dojść do dźwigów dla ekip ratowniczych,
 hydrantów zewnętrznych oraz innych źródeł wody do celów przeciwpożarowych,
 dróg pożarowych i innych dróg dojazdowych, z zaznaczeniem wjazdów na teren ogrodzony.
Plan sytuacyjny obiektu powinien posiadać dane graficzne dotyczące:
 konstrukcji budynku (palna czy niepalna),
 konstrukcji dachu (palna czy niepalna),
 kategorię zagrożenia ludzi,
 ilość osób znajdujących się w budynku,
 jego wysokość,
 dojazd pojazdów PSP do obiektu (drogę pożarową),
 lokalizację najbliższego hydrantu zewnętrznego oraz
 wyjścia z budynku i rejony ewakuacji.
W przypadku planów ewakuacyjnych poszczególnych poziomów obiektu należy zaznaczyć:
 urządzenia przeciwpożarowe,
 główne zawory (gazu, prądu, wody),
 kierunki ewakuacji z zaznaczeniem kierunku do wyjścia ewakuacyjnego,
 kierunki poruszania się po klatce schodowej oraz wyjścia ewakuacyjne.
Należy pamiętać, że wyjściem ewakuacyjnym są drzwi o szerokości nie mniejszej niż 0,9 m
a w przypadku pomieszczeń gdzie przebywa nie więcej niż 3 osoby – 0, 8 m. Biorąc pod uwagę pomieszczenia, w których może przebywać więcej niż 50 osób należy wyposażyć je w minimum dwa wyjścia o szerokości nie mniejszej niż 0,9 m oddalone od siebie o conajmniej 5 m (dotyczy kategorii zagrożenia ludzi ZL III). Bardzo ważnym jest, aby wszystkie wyjścia ewakuacyjne prowadzące z budynku były otwarte, gdyż w przeciwnym wypadku może dojść do katastrofy w której zginie wiele osób. Oprócz wymagań, które narzuca nam nowe rozporządzenie należy pamiętać, że każda Instrukcja jest inna, bo każdy obiekt jest inny.
Wszystkie dane dotyczące budynku muszą być skrupulatnie zapisane aby analiza pożarowa budynku była prawidłowa. Osoby wykonujące Instrukcję bezpieczeństwa pożarowego dla obiektu budowlanego zgodnie z art.4 ust. 2b Ustawy o ochronie przeciwpożarowej
z dnia 24 sierpnia 1991 roku (z późn. zm.), powinny legitymować się:
 co najmniej ukończonym kursem dla inspektorów ochrony przeciwpożarowej lub
 tytułem technika pożarnictwa.
Warto również zaznaczyć, że poza kwalifikacjami formalnymi wynikającymi z w/w Ustawy, do kompleksowego opracowania instrukcji bezpieczeństwa pożarowego przydatna jest także dobra znajomość obsługi programu komputerowego (np. Corel), niezbędnego do
opracowania graficznego planu obiektu oraz terenu przyległego. Jeżeli u właściciela, zarządcy lub użytkownika budynku, obiektu budowlanego lub terenu nie pracuje osoba o takich kwalifikacjach, powinien zwrócić się do specjalisty spoza zakładu pracy.
Osoba ta może jednocześnie przeprowadzić szkolenie z zakresu ochrony przeciwpożarowej na podstawie sporządzonego dokumentu. Konieczność zaznajamiania pracowników z przepisami przeciwpożarowymi wynika z § 6 ust. 1 pkt. 6 Rozporządzenia Ministra Spraw
Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 roku w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów Zalecane jest przeprowadzanie szkoleń z zakresu ochrony przeciwpożarowej dla pracowników według potrzeby ale nie rzadziej niż raz na dwa lata. Gdyby każdy Administrator obiektu stosował zasady zawarte w Instrukcji i dbał o zabezpieczenie obiektu w odpowiednie środki gaśnicze oraz urządzenia przeciwpożarowe, nie byłoby tyle wypadków o których słyszymy na co dzień. Rzeczywistość jest okrutna ale tylko dobra wola człowieka i jego realne myślenie może zmniejszyć ilość niebezpiecznych sytuacji, w których ginie wiele ludzi.